Indian Proud Uncategorized

बाजीप्रभू देशपांडे यांची पावनखिंडीच्या लढाईतील वीर गाथेचा रणसंग्राम

पावनखिंडीची लढाई अत्यंत महत्वाची लढाई होती. १३ जुलै १६६० रोजी महाराष्ट्र राज्यातील कोल्हापूर शहरामधील विशाळगड किल्ल्याच्या डोंगराच्या पायथ्याशी मराठ्यांचे सरदार बाजी प्रभू देशपांडे व आदिलशाही सरदार सिद्दी मसूद यांच्यात झालेलं युद्ध म्हणजे पावनखिंडीची लढाई.

शिवाजी महाराजांनी विशाळगडच्या किल्ल्यात पळून जाण्यासाठी एक महत्त्वाकांक्षी योजना आखली होती. मराठा सरदार रंगनाथ नारायण वर्पे यांच्या प्रशासना खाली झाले, जे आदिलशाहीला निष्ठावान होते. पण बाजू बदलण्यासाठी आणि योग्य वेळी शिवाजीला सामील होण्यासाठी गुप्त व्यवस्थेत आले होते. तिथे विशाळगडवर मुघल सैन्याची तरतूद होती जिथे महाराजांना त्यांना पराभूत करावे लागणार होते. शिवाजी काही महिने वाट पाहू लागले, आदिलशहाच्या अन्नपदार्थाचे नियोजन कमी होण्याची वाट पाहू लागले. महाराजांनी तोपर्यंत वाट पाहिली जेव्हा त्यांना वाटले कि त्यांचे अन्नपदार्थ संपले आहेत आणि मग त्यांनी त्यांची योजना सुरु केली.

pawankhind ladhai

Source: IQRace

शिवाजी, बाजीप्रभू आणि त्यांच्या सैन्यातील ६०० सर्वोत्तम सैनिक, मावळ क्षेत्रातील कठोर डोंगराळ भागात,  रात्रीच्या वेळी आदिलशाही फौजेवर आक्रमण केले. शिवजीं महाराजांसारखा दिसणारा शिवा काशीद नावाचा एक माणूस होता, त्याला राजासारखा पोशाख घालायला लावले ज्याने करून त्यांना कळणार नाही. ही योजना ह्यासाठी होती ज्याणेंकरून सिद्दी मसूद गोंधळात टाकून महाराजांना तिथून निसटून जायला अतिरिक्त वेळ भेटावा.

शिवाजीराजे १३ जुलैच्या अंधाऱ्या रात्री आपली सुटका करून काही सैन्यासोबत तिथून निघाले. बाजीप्रभू हे सैन्याचे दुसरे महत्वाचे अधिकारी होते. ह्या लढाईमुले बाजीप्रभू देशपांड्याना इतिहासात खूप महत्वाचे स्थान आहे. महाराज तिथे नाही हे कळताच आदिलशाही राजाने १० हजार सैन्यासह झपाट्याने आक्रमण केले. हे स्पष्ट होते की शत्रूचा थरकाप करायला कोणताही हे स्पष्ट होते की शत्रुला धक्का देण्याचा काहीच मार्ग नव्हता. विशागढमधील मोगल सैन्याची आणि आदिलशाही सैन्याचा पाठलाग ह्या दोघांचाही पराभव एकसाथ करता येणार नव्हता.

केवळ एकच पर्याय होता तो म्हणजे मराठ्यांना मागे न हटता मोठ्या अदिलशाही सैन्याशी लढावे, तर उर्वरित मराठ्यांनी पुढे चालत राहवे. शिवाजीने ठरवले की हे टाळता येणार नाही असे आहे. बाजीप्रभू अर्ध्या तुकडीसह बिजापूरच्या सैन्याला तोंड देण्यास तयार झाले. शिवाजी महाराज बाजीप्रभूंना म्हणाले की शिवाजीच्या सुरक्षेचा सिग्नल म्हणून विशाळगड (गंतव्य किल्ल्या) वरून तुम्हाला तोफांचा आवाज ऐकू येईल.  घोड खिंड हे लढाईसाठी मोक्याचे स्थान निवडण्यात आला. हा अगदी अरुंद रस्ता होता आणि एका वेळी फक्त काही सैनिकच त्या वाटेतून जाऊ शकतात.

बाजी प्रभूंनी घोडखिंड व्याप्त केली आणि ज्याण्याचे  सर्व मार्ग बंद केले . त्यांच्या विरोधात खंबीरपाने राहण्याचा दृढ निश्चय केला. बाजीप्रभूंना त्यांच्या कार्याचे महत्व माहित होते आणि महाराज सुखरूप पोहचावे त्यासाठी त्यांना रक्षण पण करायचे होते. त्यांनी शेवटच्या माणूस मरेपर्यंत उभे राहण्याचा निर्धार केला. बाजी प्रभू या लढाईत गंभीररित्या जखमी झाले तरीही ते तासंतास लढत होते, कारण त्यांना त्यांच्या मिशनचे महत्व माहित होते. आदिलशाही सैन्याने वारंवार तिथून पुढे ज्याण्याचा प्रयन्त केला, परंतु सतत ते अपयशी ठरले. हे असमान युद्ध तासांपर्यंत चिरडून राहिले, शूर रक्षक आपल्या जागेवर चिकटून राहील, व आदिलशाही सैन्याची संख्या जलद कमी केली. मराठ्यांचे हाथावर मोजण्या इतकेच सैनिक बचावले होते आणि अदिलशाही सैन्यातील हजारोंच्यावर सैनिक मारले गेले होते.

pawankhind ladhai

Source: Wikipedia

अखेर, लढाई सुरू झाल्यानंतर 5 तासांने, शिवजी महाराज विशाळगढवर पोचल्याचे तोफांच्या आवाजाने घोषित करण्यात आले होते. सैकड़े बहादुर मराठ्यांनी आपले प्राण ह्या लढाईत गमावले. बाजी प्रभूला प्राणघातक हल्ले करून खूप प्रमाणात जखमी करण्यात आले होते आणि त्यामध्ये त्यांचा मृत्यू झाला. मरण पावले जाणारे नायक मात्र आनंदी होते कारण राजे गडावर सुखरूप पोहचले होते.

बाजीप्रभू त्यांच्या शेवटच्या श्वासापर्यंत लढले. शिवजी महाराज जोपर्यंत विशाळगडावर पोहचत नाहीत तोपर्यंत त्यांनी आदिलशाही सैन्याला रोखून ठेवले होते.

शिवाजी महाराज नंतर स्वतः रायगड जिल्ह्यातील कसबे सिंध गावात गेले आणि बाजीप्रभूच्या घरच्यांना भेटले. महाराजांनी बाजीप्रभूंच्या मोठ्या मुलाला सैन्याचे नेतृत्वपद व प्रतिष्ठेचे स्थान दिले आणि त्यांच्या कुटुंबाचा सन्मानही केला.

बाजी प्रभूच्या नेतृत्वाखाली ३०० मराठ्यांनी घोडखिंडीमध्ये लढा दिला ज्याचे नंतर “पावणखिंडची लढाई” असे नामांतर करण्यात आले.

हे पण पहा: श्रीमंत बाजीराव पेशवे – एक महान मराठा योद्धा आणि त्यांच्या बद्दलचे काही फॅक्टस

Advertise